Strafrechtelijke en civielrechtelijke aansprakelijkheid van het bestuur voor ongevallen met machines zonder CE-markering

Een ongeval met een machine zonder CE-markering begint zelden alleen bij het ontbreken van die markering. Meestal gaat er een reeks beslissingen aan vooraf waarbij veiligheid is uitgesteld: aankoop zonder duidelijke verdeling van verantwoordelijkheden, modernisering zonder beoordeling van de gevolgen, integratie van apparatuur die als een kleine wijziging wordt behandeld, ingebruikname terwijl er nog openstaande punten zijn rond afschermingen, vergrendelingen en toegang tot gevarenzones. Pas wanneer er letsel ontstaat, zijn die beslissingen niet langer alleen een technische kwestie, maar worden ze onderwerp van beoordeling van de verantwoordelijkheid van het management.

Vanuit praktisch oogpunt draait het probleem dus niet alleen om de vraag of een machine van een CE-markering moet zijn voorzien. Doorslaggevend is of de organisatie kan aantonen wie verantwoordelijk was voor de conformiteit van de specifieke configuratie, op basis waarvan deze voor gebruik is vrijgegeven en of de risico’s daadwerkelijk zijn geïdentificeerd en beperkt. Als dat vandaag niet eenduidig kan worden vastgesteld, gaat het risico al niet meer alleen over stilstand, ombouw en een geschil met de opdrachtnemer, maar ook over strafrechtelijke en civielrechtelijke aansprakelijkheid van de personen die het gebruik hebben goedgekeurd of dit ondanks bezwaren hebben gedoogd.

Waarom dit onderwerp nu relevant is

De verantwoordelijkheid van het management voor ongevallen met machines zonder CE-markering ontstaat niet pas na het incident. De oorzaak ligt in eerdere beslissingen over aankoop, verplaatsing, modernisering, integratie van apparatuur en het opstarten van de productie voordat de documentatie was afgerond. Als er in zo’n situatie een ongeval plaatsvindt, wordt niet alleen de technische staat van de machine beoordeeld, maar ook de handelwijze van de leidinggevenden: of de risico’s zijn onderkend, of verantwoordelijkheden zijn toegewezen, of de vrijgave voor gebruik op een reële basis berustte en of evidente tekortkomingen niet bewust zijn getolereerd.

In de praktijk is het ontbreken van een CE-markering vaak vooral een signaal van een dieperliggend probleem. Meestal betekent het dat de juridische status van de machine niet is vastgesteld, dat de veiligheid na wijzigingen niet is geverifieerd of dat onduidelijk is wie verantwoordelijk is voor de totale oplossing na de integratie van meerdere apparaten. Juist daarom is dit een bestuurlijk relevant onderwerp: het gaat niet om het label zelf, maar om de vraag of de organisatie de gevolgen van haar eigen technische en organisatorische beslissingen op het gebied van machineveiligheid kan aantonen en onderbouwen.

De grootste kosten ontstaan meestal wanneer een verkeerde volgorde van handelen wordt aangehouden: eerst montage en opstart, daarna pas vaststellen wie verantwoordelijk is voor de conformiteit; eerst tijdsdruk, daarna pas analyse van afschermingen, veiligheidsbesturing en handleidingen; eerst proefproductie, en pas na een incident de documentatie op orde brengen. In zo’n model beperkt elke volgende beslissing de speelruimte verder. Daar komen stilstand, ombouw van het besturingssysteem, een geschil met de leverancier of integrator en bij een ongeval ook claims van de benadeelde en de vraag naar de verantwoordelijkheid van de personen die de machine voor gebruik hebben vrijgegeven.

Een typisch knelpunt ontstaat waar een bedrijf ervan uitgaat dat het alleen om een afzonderlijke machine of alleen om een modernisering gaat. In werkelijkheid verandert het toevoegen van een robot, toevoer, transportband of extra besturingssysteem vaak de functie van de werkplek, de werkwijze van de operator en de reikwijdte van de beschermingsmaatregelen. Als na zo’n wijziging een nieuw functioneel geheel ontstaat, luidt de vraag niet meer of het zinvol is om een ontbrekende markering aan te vullen, maar wie verantwoordelijk is voor de conformiteit na integratie of wijziging en of vóór ingebruikname een degelijke risicobeoordeling en controle van de beveiligingen zijn uitgevoerd.

Pas tegen deze achtergrond wordt duidelijk waarom de verwijzing naar de regelgeving relevant is. Bij een ongeval is niet alleen van belang of de machine CE-gemarkeerd had moeten zijn, maar ook of de verantwoordelijke partij de vereiste zorgvuldigheid heeft betracht bij het in gebruik nemen, ombouwen of exploiteren ervan. Strafrechtelijke en civielrechtelijke aansprakelijkheid zijn dus geen afzonderlijk probleem “na het ongeval”, maar het gevolg van eerdere technische en organisatorische beslissingen.

Waar de kosten of het risico het vaakst oplopen

De grootste toename van kosten en risico ontstaat niet op het moment van het ongeval zelf, maar wanneer het ontbreken van CE-markering uitsluitend als een formeel probleem wordt gezien. Dat is een bestuurlijke fout met technische en juridische gevolgen. Als een machine in gebruik wordt genomen zonder dat de conformiteitsstatus op orde is, zonder dat is vastgesteld wie verantwoordelijk is voor ombouw, integratie of inbedrijfstelling, wordt elke volgende projectfase duurder. Het aantal aanpassingen neemt toe, de oplevering loopt vertraging op en na een incident is het moeilijker om aan te tonen dat zorgvuldig is gehandeld.

Een tweede risicogebied is het uitstellen van cruciale beslissingen tot het moment van de opstart. Dan blijkt dat afschermingen het proces hinderen, het besturingssysteem de veilige stop niet in de benodigde omvang uitvoert, servicetoegang ertoe leidt dat beveiligingen worden omzeild, en de documentatie een andere machine beschrijft dan die daadwerkelijk in de hal staat. Dat zijn geen kleine afwijkingen, maar typische oorzaken van vertragingen, extra kosten en aansprakelijkheid. Elke dergelijke afwijking kan een nieuwe risicobeoordeling, een ontwerpwijziging, vervanging van componenten en een hercontrole van de veiligheidsfuncties noodzakelijk maken.

Ook de gebruiksaanwijzing blijft een onderschatte bron van risico. Als die pas aan het einde wordt opgesteld, uitsluitend “voor het dossier”, beschermt zij noch de gebruiker, noch de personen die verantwoordelijk zijn voor het vrijgeven van de machine voor gebruik. Na een ongeval wordt niet beoordeeld of het document bestaat, maar of het aansluit op de werkelijke gevaren, de beoogde toepassingen en de handelingen voor omstellen, reinigen en het verhelpen van storingen. Als de operator moet improviseren omdat de machine handelingen vereist die niet uit de documentatie blijken, of omdat de documentatie gebruiksbeperkingen weglaat, nemen zowel de kans op schade als de moeilijkheid toe om het standpunt van de onderneming te verdedigen.

Het meest kostbaar zijn echter situaties waarin geen degelijke risicobeoordeling is uitgevoerd of waarin die slechts is gebruikt als beschrijving van al genomen beslissingen. Als de analyse geen rekening houdt met de werkelijke wijze van gebruik, de tijdens de integratie aangebrachte wijzigingen en de werkzaamheden van de technische dienst, neemt het management investeringsbeslissingen op basis van een onvolledig beeld van de gevaren. Daarna leidt elke storing, wijziging aan de lijn of incident tijdens het werk tot de vraag of het risico eerder herkenbaar was en of het voorkomen had kunnen worden.

Hier komt ook de regulatoire dimensie in beeld. Na een ongeval kunnen maatregelen van toezichthoudende instanties en markttoezicht van belang zijn: van gevolgen in verband met controle van de arbeidsomstandigheden tot het uit de handel nemen van een product of het opschorten van het op de markt aanbieden ervan. Vanuit het perspectief van de fabriek blijkt productiestilstand doorgaans veel kostbaarder dan het vooraf op orde brengen van de machinestatus en de voorwaarden voor veilig gebruik. Juist daarom is een vroeg inzicht in de gevolgen van een machine zonder CE-markering vaak waardevoller dan een late correctie onder tijdsdruk.

Hoe pak je dit in de praktijk aan

Een praktische aanpak moet beginnen met een duidelijke scheiding van drie kwesties die in veel projecten ten onrechte door elkaar lopen: de toelaatbaarheid van gebruik, het werkelijke veiligheidsniveau en het formele traject om de machine in overeenstemming te brengen. Voor het management is niet de abstracte vraag het belangrijkst of een machine “CE zou moeten hebben”, maar of de organisatie kan aantonen op basis waarvan zij de machine als toelaatbaar voor gebruik heeft beschouwd en wie dat heeft goedgekeurd bij bekende beperkingen.

Een verklaring van de leverancier of het argument dat de machine eerder elders heeft gedraaid, is daarvoor niet voldoende. Een bruikbaarder criterium is praktischer van aard: kan ondubbelzinnig worden vastgesteld wat de grenzen van de machine zijn, welke veiligheidsfuncties aanwezig zijn, welke handelingen van de operator en de technische dienst te verwachten zijn en op welke punten de mens in aanraking komt met de gevarenbron. Als het antwoord daarop onvolledig is, is het probleem niet langer uitsluitend formeel. Dan moet eerst worden nagegaan hoe je controleert of een machine veilig is, en pas daarna kan het volledige conformiteitstraject worden bepaald.

Een goed voorbeeld is een lijn die bestaat uit een gebruikte machine en een nieuw toegevoegde aanvoerunit. Op het eerste gezicht lijkt dat een snelle inbedrijfstelling. In werkelijkheid veranderen de wijze van materiaalaanvoer, het werkritme van de operator, de toegang tot de werkzones en de manier van noodstoppen. Als zich in zo’n opstelling een ongeval voordoet tijdens het handmatig opheffen van een blokkade, blijft de beoordeling niet steken bij de vraag naar het ontbreken van CE-markering. Doorslaggevend is dan of iemand na het koppelen van de apparaten heeft gecontroleerd of de gevarenzones zijn veranderd, of afschermingen en vergrendelingen correct werken en of de nieuwe configuratie niet al voorbereiding vereist voor CE-certificering van machines als geheel.

Bestuurlijk betekent dit dat moet worden overgeschakeld van de modus “we starten op en sturen onderweg bij” naar een modus van gedocumenteerde besluitvorming. Vóór vrijgave voor gebruik moet men ten minste drie vragen kunnen beantwoorden:

• of bekend is welke partij verantwoordelijk is voor de conformiteit van de specifieke machineconfiguratie,
• of na integratie of wijziging de grenzen van de gevarenzones en de werking van de beschermingsmaatregelen verdedigbaar zijn,
• of er een document beschikbaar is dat de ingebruikname van het apparaat onderbouwt en niet pas na ombouw.

Als het antwoord op een van deze vragen onzeker is, mag de kwestie niet worden afgedaan als een technisch detail dat later nog wel wordt opgelost. Het aansprakelijkheidsrisico neemt dan toe, niet omdat er één markering ontbreekt, maar omdat de organisatie bewust handelt zonder duidelijkheid of het om een veilige machine gaat, of slechts om een machine die ondanks tekortkomingen in bedrijf is genomen.

Pas aan het einde komt de normatieve toets in beeld. Als de machine in de handel wordt gebracht, in gebruik wordt genomen of ingrijpend wordt omgebouwd, rijst de vraag naar het volledige conformiteitstraject en de voorbereiding op CE-markering. Is de formele status daarentegen onduidelijk, terwijl het apparaat al in de fabriek aanwezig is, dan is de eerste verplichting aan te tonen dat exploitatie niet is toegestaan zonder de gevaren eerst in kaart te brengen.

Waar je op moet letten bij de implementatie

In de implementatiefase is de gevaarlijkste fout om het ontbreken van een CE-markering te behandelen als een documentatieprobleem dat parallel aan de opstart nog wel kan worden afgehandeld. Juist dit moment wordt in zaken rond ongevallen later vaak het strengst beoordeeld. Het gaat er niet om of het volledige dossier op de dag zelf al gereed was, maar of het bestuur het werken met de machine heeft toegestaan terwijl de veiligheidsstatus nog niet was vastgesteld. Als de implementatie plaatsvindt terwijl de status van het apparaat onduidelijk is, krijgt elke planningsbeslissing later bewijswaarde.

In de praktijk mag de ingebruikname dus niet worden gecombineerd met het tijdelijk accepteren van openstaande punten rond afschermingen, vergrendelingen, servicetoegang en de organisatie van werkzaamheden bij bewegende delen. Als tijdens de implementatie niet eenduidig kan worden aangegeven waar de toelaatbare werkruimte van de operator eindigt en waar de zone begint die moet worden afgeschermd, is het risico niet langer abstract. Een late ontdekking van verkeerd afgebakende gevarenzones betekent meestal een mechanische aanpassing, een wijziging van de besturing en het herhalen van tests, en dus hogere kosten en meer vertraging dan wanneer de implementatie eerder was stilgelegd.

Er is één bruikbaar beoordelingscriterium: of na de ingebruikname het normale, voorzienbare en servicegerichte gebruik van de machine verdedigbaar is zonder te steunen op improvisatie door het personeel. Als de veiligheid ervan afhangt dat de operator “weet waar hij niet mag komen”, de technische dienst “alleen even één sensor uitschakelt” en de integrator “de afscherming na de oplevering afmaakt”, komt de implementatie in een gebied met verhoogde aansprakelijkheid terecht. Een typisch geval is een lijn die technologisch werkt, maar waarbij het verhelpen van blokkades toegang vereist tot de bewegingszone zonder een stabiel ontworpen interventiemodus. In zo’n situatie zal een ongeval niet worden beoordeeld als pech tijdens het gebruik, maar als het gevolg van het toelaten van de machine tot bedrijf zonder bekende gevaren afdoende weg te nemen.

Een tweede valkuil is het trekken van de grens tussen de ingebruikname zelf en de voorbereiding van de machine op CE-markering. Niet elke correctie in de implementatiefase verandert de juridische status van het apparaat, maar de omgekeerde aanname is net zo riskant: dat de conformiteitsbeoordeling wel kan worden uitgesteld omdat de machine al in de hal staat. Wanneer meerdere apparaten worden geïntegreerd, de besturingslogica wordt gewijzigd, beveiligingen tijdelijk worden overbrugd voor de opstart of een ombouw plaatsvindt om productieproblemen op te lossen, verschuift de kwestie snel van exploitatie naar verantwoordelijkheid voor een nieuwe technische configuratie. Dan blijven de kosten niet beperkt tot documentatie, maar omvatten zij ook de noodzaak om technische oplossingen opnieuw te beoordelen, waaronder de verificatie van besturingssystemen volgens de principes die zijn beschreven in NEN-EN-ISO ISO 13849-1.

Tot slot blijft de belangrijkste conclusie vanuit het perspectief van het bestuur overeind. CE-markering vervangt de gevarenbeoordeling niet, maar het ontbreken ervan bij een machine die de juiste procedure had moeten doorlopen, is een duidelijk signaal dat de organisatie moet kunnen aantonen op welke grond het gebruik van het apparaat is toegestaan. In de praktijk is het zinvol niet te volstaan met een algemene verklaring dat “de machine bijna klaar is”, maar te eisen dat er beslisinformatie ligt die drie zaken laat zien: wie verantwoordelijk is voor de conformiteit van deze configuratie, welke gevaren nog openstaan en onder welke voorwaarde veilige ingebruikname of opschorting van de werkzaamheden is vereist. In projecten waarin ook modernisering speelt, helpt het bovendien om vooraf te bepalen welke aanpassing van machines aan de minimale eisen nodig is en waar het formele conformiteitstraject begint.

Deze manier van werken neemt het risico op een geschil niet volledig weg, maar beperkt wel de gevaarlijkste situatie: een implementatie waarbij de strafrechtelijke en civielrechtelijke aansprakelijkheid toeneemt omdat het project sneller is gestart dan de organisatie kon vaststellen of de machine daadwerkelijk geschikt is voor veilige exploitatie. Wie dat risico vroeg wil begrenzen, moet niet alleen naar planning kijken, maar ook naar de verborgen kosten die in een CE-project te vermijden zijn.